Le lingua tupi cognosce in large scala le processos de derivation e composition. Ma ille processos es conditionate a alcun normas cuje ignorantia es responsabile per multe parolas defective, alcunes ja officializate, assi como per tante etymologias o explicationes phantasiose de nomines tupi.
Le casos le plus commun es:
REGULA GENERAL: In tote e qualcunque composition, le prime elemento, essente oxytone, se conserva inalterate; essente paroxytone, ante vocal illo perde le ultime vocal; ante consonante, illo perde le ultime syllaba.
| itá petra | piránga rubie |
| ybáka celo | obý azur |
| ába capillo, pluma, penna | úna nigre |
| aîúra collo | tínga blanc |
| ñeénga parlar, voce | atã dur |
| katú bon, ben | ára prender |
| epîáka vider | mongý collar, glutinar |
itapiránga petra rubie
itaobý petra azur
ybakobý celo azur
ybapiránga celo rubie
abúna capillo nigre
atínga capillo blanc
aîurára prender collo
ybakepîáka vider le celo
ybakunepîáka vider le celo nigre
amongý collar plumas
ñeengatã parlar duro o alto
epîakatú vider ben
ybakunepîakatú vider ben le celo nigre
Occurre altere metaplasmos, cuje relation veni avante:
gûyratínga ave blanc, de gûyrá
ave
mboîúna cobra nigre, de mbóîa
cobra
Como uno vide, le adjectivos que ha prefixos t- o s- los perde.
Observa que tote verbo intransitive pote functionar tamben como adjectivo juxta le substantivo:
abarebebé prestre volante, de abaré
prestre e bebé volar
pirabebé pisce volante, de pirá pisce
itasunúnga petra ruitose, de sunúnga
facer ruito
pirasunúnga pisce ruitose
Duo substantivos se juxtapone pro exprimer le notiones:
I. Genitivo possessive. In tupi le possessor veni immediatemente ante le possedite, sin auxilio de preposition:
abañeénga lingua de indiano, de abá
indiano
ybapé pellatura de fructo, de ybá
fructo e pé pellatura
sokopý pede de Trigrisoma, de sokó
Trigrisoma (un ave) e pý pede
abapó mano de indiano, de pó mano
Tupãóka casa de Deo, de Tupã
Deo e óka casa
Tupãsý matre de Deo, de sý
matre
Si le secunde elemento es de illos que admitte t- o s-, illo substitue ille suffixos per r-:
abaraýra filio de indiano, de (t)aýra
filio
îagûaresá oculo de jaguar, de îagûára
jaguar e (t)esá oculo
Tupãraýra filio de Deo
kuñãrobá facie de femina, de kuñã
femina e (t)obá facie
II. Materia de composition. Le mesme processo del genitivo:
itañaẽ platto de petra, de ñaẽ
platto
itaóka casa de petra
ñauumbóka casa de argilla, de ñauúma
argilla
III. Apposito. Le mesme ordine de Interlingua:
abá-gûyrá homine-ave
pó-pindá mano-croc (fur), de pindá
croc
Le nomines que ha prefixo t- o s- conserva ille prefixos:
mbaé-tatá cosa(o bestia)-foco, de
(t)atá foco
Tupã-Taýra Deo-Filio
kuñã-tobá femina-facie
kaûĩ-tatá bibita-foco (bibita alcoholic
forte)
A vices le apposito include le relation expresse in Interlingua per le... de..., le... que ha...:
abá-muambába le indiano del assalto
(qui esseva in le assalto)
abá-tingûasú le indiano de naso grande
kuñã-igasába le femina del potto (que
nos videva con un potto)
ybyrá-á arbore de fructo (que ha o que genera
fructo)
kuñã-meneõ femina del marito morte
(vidua)
pirá-akañúba pisce de capite jalne
îagûá-popéba jaguar (o can) de mano
platte (lutra)
ybyrá-pogûasú arbore de fibra grosse
kurumĩ-popindá puero de mano-croc (fur)
In iste caso, nomines que habe t- o s- perde ille suffixos:
kuñã-obaîúba femina de facie jalne
Le objecto directe pote venir incorporate al thema del verbo transitive, precedente lo immediatemente e formante con ille a vices nove parola:
yú biber aqua, de ý aqua
e ú ingerer
akangóka eveller capite, de akánga
capite e óka eveller
tamoñánga fundar village, de tába
village e moñánga facer
Le verbos que habe s- como pronomine objective de 3ie persona (e tamben alcunes irregular, rar, que ha t-) perde ille prefixos:
tabepîáka vider le village, de (s)epîáka
vider
paranãepîáka vider le mar, de paranã
mar
akangupíra elevar le capite, de (s)upíra
elevar
ñeengendúba audir voce, de (s)endúba
audir
OBSERVATION: Le verbo transitive in tupi debe venir sempre precedite per objecto directe o pronomine objectivo que lo representa, mesmo redundantemente. In le absentia de pronomine individual, al minus le pronomines de classe poro- o mbaé, respectivemente pro le classes superior e inferior. Le mesme es valide pro le participios, nomines verbal, etc. Per exemplo, uno nunquam pote dizer in abstracto aûsupára que ama, amante, ni kûapára que sape, sapiente. Es obligatori specificar: poraûsupára que ama (personas, le alteres), mbaekûapára que sape (cosas), etc.
Le adverbios de modo es le mesme adjectivos:
epîakatú vider ben
rekoaíba maltractar, de rekó
tractar e aíba mal
aŷsokatú multo belle, de aŷsó
belle
mombeuporánga exaltar, de mombeú
proclamar e poránga belle
Le adjectivos o adverbios de prefixos t- o s- perde ille prefixos:
ñeengatã parlar forte, de atã dur, forte
Es grande le numero de prefixos e suffixos que le lingua tupi usa pro formar derivatos. Alcunes es nominal, alteres verbal. Es importante haber un cognoscentia de illos, mesmo pro poter isolar le thema de parolas que in le majoritate del textos veni scripte sin qualcunque separation.
Aqui se junge un lista del principal affixos, includite tamben alcun pronomines, particulas e prepositiones atone. Pro su empleo e senso, que le lector recurre al dictionario o al grammaticas.
| mo- o mbo- | pe-, pend-; opo- |
| r(o)- o no- | i-, iî-, î-; iñ-, ñ-; s-, t- |
| por(o)-, po-, mor(o)-, mbor(o)- | îo- o ño-; îos- o ños- |
| mbaé | o-, ogû-, og-, gû-, g- |
| te- o t- | gûe-, -e- |
| se- o s- | îe- o ñe- |
| xe; a-; gûi- | îo- o ño- |
| nde, ne, de; ere-; e-; oro- | mi- o mbi- |
| îa- o ña- | re- o r- |
| oré; oro- | nda-, nd-, na-, n- |
| ta-, t- |
| sába, ába, tába, -ma, -ba | -ne |
| sára, ára, tára, ána | -a |
| pýra, mbýra | -i |
| -bae | -u |
| póra, bóra | -pe, -be, -me, -bo, -i |
| týba, ndýba | -pe? |
| sûára, xûára, ndûára, gûára, gûána | -ne |
| sûéra, xûéra, ndûéra | -reme, -neme, -eme, -me, -e |
| pûéra, ûéra, éra, ndûéra, mbûéra | -bo, -mo, ábo, ámo, -a |
| ráma, náma, áma | -no |
| ukára | -te |
| eýma | -ramo, -namo, -amo |
| -i | |
| -mo |
OBSERVATION: Le formas precedite per tracto de union (-) es atone e enclitic.
Le formas -ma, ána, mbýra, ndýba, ndûára, ndûéra, mbûéra, náma, -me, -neme, -mo, -namo es le variantes que se emplea post un sono nasal. Xûára e xûéra post i.
Alcun affixos, como -i, veni indicate plus que un vice: signal que illos ha functiones varie.
Le affixos verbal e participial es susceptibile al plus variate compositiones:
| sára: | saráma, sarameýma, sarûéra, sarûereýma, sareymbûéra, sarûeráma, sarûerameýma, sarambûéra, sarambûereýma, satýba, etc. |
| -bae: | baeráma, baerameýma, baepûéra, baepûereýma, baereymbûéra, etc. |
| sába: | sagûáma, sagûéra, sabambûéra, sagûeráma, satygûéra, etc. |
| pýra: | pyrûéra, pyreýma, pyráma, pyrambûéra, pyreymbûéra, pyrûereýma, etc. |
Le prefixos e suffixos que plus frequentemente integra nomines derivate es:
mo- o mbo- : causativo; transitivator
séma exir moséma facer
exir
ykú liquido moykú liquefacer
póra saltar mopóra facer
saltar
akúba calide moakúba calefacer
paîé shaman mopaîé
render shaman
úba jacer, esser cubate moúba
facer cubar se, accomodar
ro- o no- : causativo-comitativo; transitivator
séma exir roséma exir
con, retirar
póra saltar ropóra saltar
con
úba esser cubate roúba facer
cubar con se
kéra dormir rokéra facer
dormir con se
iké entrar roîké facer
entrar con se
poro-, por, po-, moro-, mboro-, etc. : prefixo de classe superior: esser human.
pysýka prender poropysýka
prender personas
aûsúba amar moraûsúba
amar le alteres, amor (verso personas)
séma exir, exito moroséma
exir (personas), exito (de personas)
mbaé : prefixo de classe inferior: cosa, planta, animal.
pysýka prender mbaepysýka
prender cosas
kûába saper mbaekûába
saper (cosas), sapientia
séma exir mbaeséma exir
(cosas), exito (de cosas)
t(e)- : mesme que poro-
obá facie tobá facie
(human)
mbiú alimento tembiú
alimento (human)
obý azur tobý azur (persona)
akypûéri detra takypûéri
detra (personas)
iké entrar teiké entrar
(personas), entrata (de personas)
eõ morir teõ morir
(personas), morte (de personas)
s(e)- : mesme que mbaé
obá facie sobá facie
(de animal)
mbiú alimento sembiú
alimento (de animal)
obý azur sobý azur (cosa)
akypûéri detra sakypûéri
detra (cosa)
iké entrar seiké entrar
(cosa, animal), entrata (de cosas, animales)
eõ morir seõ morir
(animal, planta), morte (de animales, plantas)
îe- o ñe- : reflexivo
moakúba calefacer îemoakúba
calefacer se
moúba accomodar îemoúba
accomodar se
pysýka prender îepysýka
prender se
aûsúba amar îeaûsúba
amar se
míma occultar ñemíma
occultar se
îo- o ño- : reciproco
moakúba calefacer îomoakúba
calefacer se reciprocamente
aûsúba amar îoaûsúba
amar se reciprocamente
míma occultar ñomíma
occultar se reciprocamente
mi- o mbi- : participio passive, de agente expresse
ú mangiar mbiú
mangiate
míma occultar mimíma occultate
aûsúba amar miaûsúba
amate
mboé inseniar mimboé
inseniate
moykú liquefacer mimoykú liquefacite
sára, ára, ána : participio active, de verbos intransitive
moñánga facer moñangára
que face, fabricante, productor
pí piccar pisára que
picca
týma interrar tymbára que
interra
sýba mundar sybára que
munda
pobána filar pobandára que
fila, filandero
póîa alimentar poîtára
que alimenta
potára voler potasára que
vole
pysyrõ salvar pysyrõána
que salva, salvator
ú mangiar gûára
que mangia
bóra : participio abundantial active
kañéma fugir kañembóra
plen de fugir, fugitive
moraûsúba amor moraûsubóra
plen de amor, amorose
ambyasý fame ambyasybóra plen
de fame, famelic
maraára malade maraabóra
plen de maladia
póra : participio abundantial passive
kamusí potto kamusipóra que
es in le potto
ybáka celo ybakapóra que
es in le celo
pý pede pypóra impression
del pedes
pýra, býra : participio passive, de agente indeterminate
îuká assassinar îukapýra
assassinate
týma interrar tymbýra interrate
ú mangiar upýra
mangiate
sába, ába, -ma, -ba : participio circumstantial; verbal; subst.
îuká assassinar îukasába
loco, tempore, occasion, modo, medio, instrumento, companion, causa,
motivo, fin, effecto, poter de assassinar; action de assassinar;
le assassinar; assassination
moñánga facer moñangába
loco, etc., de facer
týma interrar tymbába loco,
etc., de interrar
sykyîé timer sykyîéba
loco, etc., de timer
nupã flagellar nupáma loco,
etc., de flagellar
poránga belle porangába beltate
sýka arrivar sykába loco,
etc., de arrivar, arrivata
asába passar asapába loco,
etc., de passar, passage
sûára, xûára, ndûára, gûára, gûána : que es e complemento circumstantial
ára îabiõ cata die
ára îabiondûára que es
in cata die, quotidian
pópe in le mano popesûára
que es in le mano, arma
ybáka celo ybakigûára
que es in le celo, celestial
mamó foras, distante mamoîgûára
que es de foras, estranier
kaá silva kaaîgûána
que vive in le silva, silvestre
sûéra, xûéra, ndûéra : participio active, abundantial, de verbos non-transitive
atá ambular atasûéra
que ambula multo, vagabunde
ñeénga parlar ñeengixûéra
que parla multo, garrule
ñeengatã parlar forte ñeengatandûéra
que parla forte
týba, ndýba : collectivo; abundantial
arasá Psidium littorale (un planta)
arasatýba abundantia de Psidium littorale,
plantation de Psidium littorale
takûareẽ canna takûareendýba
abundantia de cannas, plantation de canna
îukasára que assassina îukasatýba
que assassina abundantemente
îukasába loco, etc., de assassinar
îukasatýba loco, etc., ubi uno assassina abundantemente
ráma, áma, náma, ûáma, gûáma : futuro nominal
ybá fructo ybaráma que
essera fructo
ména marito menáma futur
marito
ñũ campo ñunáma
futur campo
óka casa okûáma futur
casa
tába village tagûáma
futur village
moñangára que face moñangaráma
que facera
kañembóra fugitive kañemboráma
que fugira
ybakapóra que es in le celo ybakaporáma
que essera in le celo
îukapýra assassinate îukapyráma
que essera assassinate
îukasába loco, etc., de assassinar
îukasagûáma loco, etc., in que uno assassinara
pûéra, mbûéra, ûéra, gûéra : passato nominal
ybá fructo ybapûéra
que esseva fructo
ñũ campo ñumbûéra
ex-campo
óka casa okûéra ex-casa
ména marito mendûéra
ex-marito
kába grassa kagûéra ex-grassa
moñangára ille qui face moñangarûéra
que faceva
kañembóra fugitive kañemborûéra
que esseva fugitive
îukapýra assassinate îukapyrûéra
que esseva assassinate
îukasába loco, etc., de assassinar
îukasagûéra loco, etc., in que uno assassinava
rambûéra, ambûéra : passato del futuro
paîerambûéra que esserea shaman (mais non
esseva); ex-futur shaman
tabambûéra ex-futur village
menambûéra ex-futur marito
pûeráma, mbûeráma, ûeráma, gûeráma : futuro del passato
paîepûeráma que habera essite shaman;
futur ex-shaman
ñumbûeráma futur ex-campo
eýma : negativo
moñánga facer moñangeýma
non facer
moñangára que face moñangareýma
que non face
îukapýra assassinate îukapyreýma
non assassinate
poránga belle porangeýma
non belle
porangába beltate porangabeýma
manco de beltate
arasatýba abundantia de Psidium littorale
arasatybeýma absentia de Psidium littorale
ñunáma futur campo ñunameýma
que non essera campo
paîeráma futur shaman paîerameýma
que non essera shaman
îukapyráma que essera assassinate îukapyrameýma
que non essera assassinate
ñumbûéra que esseva campo ñumbûereýma
que non esseva campo
moñangarûéra que faceva moñangarûereýma
que non faceva
paîerambûéra que esserea shaman
paîerambûereýma que non esserea shaman