Ultra le apocope ja tractate sub le titulo Regula General, occurre ancora le sequente metaplasmos:
Quando se incontra duo vocales equal, o mesmo differente, pote occurrer, ben que non sempre occurre, elision de un de illos, in general le atone:
akã ramo + apýra puncta
= akãpýra o akambýra puncta de ramo
îe refl. + ekosúba = îekosúba
obtener, gauder de
îe + ába aperir = îába
aperir se
Es lo que occurre con le prefixos ta-, te-, se-, nda-, etc., que ante vocal perde le vocal final.
Exceptiones: te- + ikó star = tekó star, esser, modo, costume, lege (human); te- + ína esser in reposo = téna esser in reposo (personas); te- + iké entrar = teîké entrar (personas). E le correspondente formas pro le classe inferior: sekó, séna, seîké.
Î e ñ a vices se permuta. Proxime a nasal, es preferite ñ: îandé o ñandé nos, nostre; îakumã o ñakumã palo de canoe; îundiá o ñundiá specie de pisce; aîamĩ o añamĩ io lo exprime.
S precedite per i se transforma in x: i + supé = ixupé a ille; i + sý = i xý su matre; de subána suctionar: aîxubán io lo suctiona.
P, m e mb se permuta, a vices tamben b:
a) P initial, non antecedite per genitivo ni per complemento, deveni mb: abá pyá entranias del homine: mbyá entranias (human, in general); xe pó mi mano: mbó mano (human). Como uno vide, totevia, in le forma mb iste nomines solo se refere al classe human in general.
b) Mb initial a vices se scribe simplemente b: mbó o bó.
c) M final, sequite per vocal tonic, se cambia facultativemente in mb: tým + ára = tymbára o tymára que interra; tymbába o tymába modo, tempore, loco, instrumento, medio o causa de interrar; sém + é = sembé o semé exir a parte; ñauúma + óka = ñauumbóka casa de argilla; káma sino + ý liquido = kambý lacte; ú ingerer = kambú suctionar le sino (le baby).
d) B final sporadicamente se converte in p: xe rúb! o xe rúp! oh mi patre!.
e) B de syllaba final atone deveni p in le gerundio e in le verbales (s)ára e (s)ába: aûsúba amar: aûsúpa amante, aûsupara que ama, aûsupába loco, tempore, modo, etc. de amar.
D, n e nd ha inter se le mesme alternantias que il ha inter p, b e mb, excepte (a) e (d): ndasóî o nasóî io non va; nde o ne tu, tue; ñandára o ñanára que curre; ñandába o ñanába modo, etc. de currer; ñána + é = ñandé o ñané currer a parte; amána pluvia + ý aqua = amandý o amaný aqua de pluvia.
P initial pote a vices converter se in b quando illo se incontra con le b del syllaba final anterior, con le qual illo se compone: óba folio + péba platte = obéba folio platte o large; kabureýba + potýra = flor de kabureýba; ába + pukú = abukú capillo longe.
Le mesme pote occurrer con m initial: kûába + meénga = kûameénga o kûabeénga maestrar.
Mais, in general, in le juxtaposition de duo consonante homorganic, le prime cade: epîáka + katú = epîakatú vider ben; aûsúba + beñé = aûsubeñé amar de novo.
Le apocope pote occurrer, facultativemente, ancora in le caso in que le consonantes non es homorganic: ñeengporánga o ñeẽporánga parlar bellemente; epîakpába o epîapába vider toto.
In le tupi meridional (de São Vicente), e multo plus intensemente in le guarani, le tendentia es verso le cadita del consonante que non se trova appoiate super un vocal posterior, del mesme parola (como in le caso del substantivos, adjectivos, infinitivos paroxytone) o del parola sequente:
| Tupi septentrional | Tupi meridional | Guarani | |
| asaûsúb abá | asaûsúb abá | ahayhú abá | io ama le indiano |
| asaûsúb xe sý | asaûsú xe sý | ahayhú xe sý | io ama mi matre |
| asaûsúb xe raýra | asaûsú xe raýra | ahayhú xe raý | io ama mi filio |
| asaûsúb xe raýretá | asaûsú xe rayretá | ahayhú xe rayretá | io ama mi filios |
Como uno observa, le guarani tende a eliminar le consonante (e le vocal atone) mesmo del nomines paroxytone, salvo quando sequite per altere vocal.
Exceptionalmente, in tupi, le consonantes velar k e (n)g pote resister in le composition: aîpysykpotaribé io vole prender lo de novo.
Sequite per certe postpositiones, como -bae, pýra, sûára, sûéra, -pe, -me, -pe?, -bo, -te, -ne, bé, -mo, -no, le consonante final sole appoiar se super un y euphonic, que alcun autores scribe, alteres lassa implicite: ogûerobîár(y)bae que crede; osepîák(y)bae que vide; oserobîar(y)pýra que es credite; oñeeng(y)xûéra que parla; ók(y)pe in le casa; pitún(y)me in le nocte, de nocte; oaîúr(y)bo per su collo; asaûsúb(y)ne io le amara; ereîúr(y)pe? tu ha venite?; etc.
Obs.: Le postposition -pe ha varie acceptiones: (1) in, a (loco); (2) a, verso (direction); (3) con, per (medio, instrumento); (4) pro, in cerca de; (5) pro, perque (causa); (6) a (dativo). In le acceptiones (1), (2), (3) e (5), si le syllaba anterior es nasal, -pe se converte in -me; le syllaba atone, si illo es ba o ma, cade:
| tába village | tápe in le village |
| koéma matino | koéme in le matino |
| ñũ campo | ñúme in le campo |
| ykûára puteo | ykûár(y)pe in le puteo |
| ánga umbra | áng(y)me in le umbra |
| óka casa | ók(y)pe in le casa |
In le acceptiones (4) e (6), le syllaba anterior se mantene intacte; solmente pote occurrer un nasalization del postposition:
xe rúbape a mi patre, in cerca de mi patre
xe sumaráme a mi inimico, in cerca de mi inimico
In composition, un sono nasal del syllaba final del prime elemento pote nasalizar le syllaba initial del secunde elemento:
a) B e p se cambia in m o mb:
gerundio: nupã + -bo = nupámo flagellante,
in flagellar
part. passive adj.: nupã + pýra = nupambýra
flagellate
part. passive subst.: mi + pûáîa = mimbûáîa
mandate
verbales: nupã + ába = nupáma loco,
tempore, modo de flagellar
passato: ñũ + pûéra = ñumbûéra
ex-campo
postposition -pe: paranã + -pe = paranáme
in le mar
pref. causative: mo + pába = mombába destruer
compositos: mína + pukú = mimbukú
lancea
akánga
+ péba = akambéba capite platte
b) K se cambia in g o ng:
part. passive subst.: mi + kaú = mingaú
convertite in pappa
pref. causative: mo + kéra = mongéra facer
dormir
compositos: akánga + ká = akangá
rumper le capite
poránga
+ katú = porangatú multo belle
c) T se cambia in d o nd (minus commun):
part. passive subst.: mi + typyrõ = mindypyrõ
convertite in suppa
pref. causative: mo + tykýra = mondykýra
funder
compositos: takûareẽ + týba = takûareendýba
plantation de cannas
amána
+ tykýra = amandykýra guttiera del pluvia
exceptiones: marãtekó battalia, amãtirí
fulmine, etc.
Mais illos tende a perder le nasal: maratekó, amatirí.
d) S e x se cambia in nd:
part. passive subst.: mi + suú = minduú
mordite
pref. causative: mo + sýka = mondýka concluder;
accender
compositos: ména + sý = mendý matre
del marito, matre affin
exception: Tupãsý Matre de Deo (neologismo
colonial)
e) R se cambia in n:
verbales: arõ + ára = aroána aquelle
qui guarda
particula -reme: nupã + -reme = nupáneme
quando uno flagella
particula -ramo: irũ + -ramo = irúnamo
como companion, insimul con
Obs.: Non sole alternar le syllabas que ja es nasal: moséma, mopýma, mosáma, mosãîa, mosýma, motínga, mokónga, mitýma, mipána, tukãtĩ (e non tukandĩ) becco de tukan (un ave).
Un phonema nasal nasaliza levemente le syllabas vicin:
kurumĩ o kunumĩ puero: pronunciar kũrũmĩ
o kũnũmĩ
Tupã Deo: pronunciar Tũpã
Le prefixo causative-comitative ro- deveni no- quando sequite per syllaba nasal:
rotĩ o notĩ avergoniar se de
roséma o noséma retirar, exir
con
In vicinitate de nasal, r se dilue in un sono confuse inter r e n:
poránga belle: pronunciar põrãnga
o põnãnga
piranga rubie: pronunciar pĩrãnga
o pĩnãnga
A vices r e n se permuta sin motivo:
ybá néma (a vices ybá réma) fructo
mal-odorante
(s)apó néma (a vices (s)apó réma)
radice mal-odorante
karagûatá néma (a vices karagûatá
réma) un specie de herba
Apparentemente, ja in le tupi pre-colonial le y tendeva a converter se in u. In le phase historic, era facultative u in loco de y in multe voces, particularmente quando vicin a labiales:
pytuẽ o putuẽ respirar con
difficultate
pytúna o putúna nocte
pybúra o pubúra revolver le interior o le
fundo de
ymûã o umûã ja
In le composition de duo parolas, del quales le prime se termina e le secunde comencia per i o y, non rarmente surge un î euphonic inter le duo:
syrý + ý = syryîý fluvio
del cancere
akutí + ý = akutiîý
fluvio del akuti (mammifero roditor del genere Dasyprocta
Ill.)
i + ypý = iîypý = su principio
i + ybõ = iîybõ = flechar lo
Minus commun, mais le î euphonic pote apparer tamben con altere vocal:
i + apó = iîapó facer lo
i + aeté = iîaeté illo es excellente
Eventualmente occurre le assimilation del i per le î:
aiîapó = aîapó io lo face
aiîuká = aîuká io lo assassina
In le proximitate de sono nasal, le î euphonic pote esser substituite per ñ, que a su vice pote assimilar le i.
aiîybõ, aîybõ, aiñybõ
o añybõ io lo flecha
aiîamĩ, aîamĩ, aiñamĩ
o añamĩ io lo exprime
R final se permuta per t metaplasmo commun inter le tamoios, rar mais elegante inter le altere tribos:
mosapýr o mosapýt tres
aîúr o aîút io ha venite
xe raýr! o xe raýt! oh mi filio!