Le lingua tupi non cognosce flexiones. Le varie conceptos grammatical es expresse (1) per prefixos e suffixos, (2) per le ordine del parolas, (3) per duplication del thema, o (4) per particulas special.
Il non ha articulo definite ni indefinite.
Ni genere grammatical. Le distinction de sexos, quando necessari, se traduce per parolas equivalente a “masculin” e “feminin”. Il ha nonobstante parolas differente pro distinguer le relationes de parentato del homine e del femina. Assi, “filio” con referentia al homine es (t)a’ýra; con referentia al femina es membýra. Le distinction prende in consideration tamben le sexo del parente intermediari: “oncle”, fratre del patre, es le mesme que “patre”: (t)úba; del altere latere, "oncle", fratre del matre, es tutýra. Il ha tamben le etate relative: (t)ybýra es le fratre plus juvene del homine; (t)yke’ýra, fratre plus vetule del homine.
Se registra vestigios de linguages differente usate per le homine e per le femina, particularmente in le campo del interjectiones, adverbios e altere particulas: p.ex., “si”, dicte per le homine, es pá; dicte per le femina, es eẽ.
Non se cognosce nostre differentia inter singular e plural in substantivos e adjectivos. In le tupi del periodo colonial brasilian, nonobstante, sub influentia del bilinguismo, le indefinito (s)etá, “muitos”, tendeva a assumer le function de plural o al minus de multitudinal.
On obtene un modalitate de plural con le reduplication de un o duo syllabas (le tonic, o iste e le pre-tonic) del thema verbal o nominal, lo que implica in un certe multitude de actiones o esseres (e tamben de agentes patiente) in le spatio o in le tempore.
Il non ha casos. Le differentia inter subjecto e predicato solo se manifesta per le ordine interne de phrase, exception facte al pronomines, que dispone de formas subjective e objective (istes variabile tamben de accordo con le subjecto del phase.)
Le substantivos — e tamben le infinitivo e le participios verbal — ha functiones proprie pro le passato, pro le futuro, pro le passato-futur e pro le futuro-passate.
Le lingua ignora nomines abstracte de qualitates e similares, como “injustitia”, “bontate”, “color”, “beltate”, “distantia”, “grandor”, etc.
In le tupi colonial on nota le propension a substantivar le adjectivos. Se hypertrophiava in iste mesme senso de abstraction le suffixo (s)ába, que per se significa solmente le circumstantias del action verbal.
Le natura concrete del lingua se evidentia tamben in le prefixos classificatori — como a pro cosas rotunde, pó pro cosas longe, py pro le larges, apé pro les de superficie inequal. Assi, tanto sýma quanto asýma significa “lisie”, ma asýma se reserva pro qualificar objectos lisie que es rotunde: ybá asýma “fructo lisie”.
Le substantivos e adjectivos referente a statos de anima e qualitates interior es frequentemente mer descriptiones del concomitantias in organos del corpore o in le sensos externe: oculos, aures, bucca, naso, manos, pedes, entranias, etc.: tesarekó “considerar” = “haber oculos super”; tesaetá “multe oculos” = “multe attention”; tesapóra “oculos saltate” = “ecstasiate”. Pro dar solo plus un exemplo: Montoya traduce “modeste” como tindý “naso recte”: de facto, in le attitude modeste (capite basse), le profilo del naso es perpendicular e non oblique.
In le pronomines, necun distinction de genere grammatical. In cambio, le displicamento del pronomine “nos”: un que include le 2de persona (io/nos + tu/vos) e altere que exclude le 2de persona (io + ille(s), ma non tu/vos). Il ha tamben un pronomine reflexive de 3ie persona o, distincte del relative i. Cf. latino suus e eius.
| pronomines independente | prefixos verbal | |
| xe, ixé | io | a- |
| nde, endé | tu | ere- |
| i, (s/t)o | ille(s) | o- |
| îandé | nos (incl.) | îa- |
| oré | nos (excl) | oro- |
| pe, peẽ | vos | pe- |
Le pronomines e le prefixos verbal es le clave del lingua. Anteposite al substantivos, le pronomines servi como possessivos. Anteposite a adjectivos, o postposite a substantivos e pronomines, illos forma le assi-nominate verbos predicative, dispensante le verbo “esser”, que le lingua tupi ignora.
Le genitivo es obtenite per le simple juxtaposition del duo substantivos in ordine inverse al de Interlingua: gûyratĩ “becco de ave”, ab gûyrá “ave” e tĩ “becco”.
Le aposito, como in Interlingua, veni in secundo loco: abá-gûyrá “homine-ave”, ab abá “homine” e gûyrá “ave”.
Le nomines de cognation, partes del corpore e similares, que implica in certe notion de possession, sempre exige le possessor (substantivo o pronomine) o al minus un indice o pronomine de classe — inferior o superior, conforme illos se refere in general a esseres human o a esseres inferior. In altere parolas, uno non pote dicer “io videva un pede”; il debe esser “mi pede”, “tu pede”, “pede de puero”, “pede de jaguar”, etc., o al minus “pede (human)” o “pede (de cosa)”. Alcun nomines appare sin qualcunque indication; on deduce que illos se refere a esseres human, al contrario illos debe portar le indice de classe inferior.
Le indices le plus general es poro- (cl. sup.) e mba’é (cl. inf.); pro altere numerose nomines, t- (sup.) e s- (inf.)
Le adjectivos sempre seque le substantivo.
Le demonstrativos exprime le proximitate con le 1me, 2de e 3ie personas, e tamben si le objecto demonstrate es o non a vista.
Le verbos propriemente dicte distingue le personas per prefixos, que se antepone immediatemente al verbos intransitive.
Le verbo transitive, inter ille prefixos e le thema, exige le substantivo que es le objecto directe o le pronomine objective correspondente. Quando le objecto directe non es de 3ie persona, dispare le prefixos personal subjective.
Il non ha categoria de tempore grammatical o relative. Le verbo in su forma simple significa le action complete o perfecte in qualcunque tempore, principalmente in le passato.
Lo que nos appella futuro verbal es expresse, quando necessari, per le permissivo o deliberativo o per particulas (como -ne) de senso intentional o per altere locutiones.
Il ha le concepto de aspecto o tempore real, isto es, de duration del action verbal: iterative e durative, que se forma respectivemente per le reduplication del syllaba tonic, o del pre-tonic e tonic, del thema verbal.
Tamben le conjugation periphrasic exalta le duration del action verbal. Ma il es le verbo auxiliar, e non le principal, que va al gerundio: añe’eng gûitekobo “io parla (I'm speaking/estou falando/sto parlando)”, litteralmente “I speak being/falo estando/parlo stando”.
Prefixos special porta le verbos transitive al formas reflexive e reciproc. Il non ha conjugation passive.
Quasi tote parola que non es verbo transitive (substantivos, adjectivos, verbos predicative e intransitive, adverbios) pote devenir transitive per medio del prefixo causative mo- e del causative-comitative -ro (o -no). Iste ultime implica un certe connexion del subjecto con le action causate o al minus con le objecto directe; asém “io exi” amosém “io face exir” = “io retira”, anosém “io face exir, exiente tamben io mesme” = “io porta a foras”.
Pro le verbos transitive, il ha un particula compulsive, de facto un verbo defectivo, con senso e function analoge: anosém ukár “io faceva retirar”.
Le modos es: indicativo, imperativo, deliberativo o permissivo, infinitivo e gerundio — formate totes con prefixos e suffixos special. Le mesmo vale del participios e verbales pro agente, paciente e complementos verbal.
Le lingua conserva ancora assatis vive le processo de incorporation del objecto al verbo transitive e mesmo, in minor scala, le del subjecto al verbo intransitive.
Le verbo assume forma special, assatis similar al del conjugation predicative, quando lo precede un adverbio, locution o phrase subordinate.
Il ha alcun verbos irregular, generalmente los de uso le plus constante, como “ir”, “venir”, “star”, “dicer”, “mangiar”, etc.
Alcun verbos solo se usa con subjecto in le plural. Alteres solo in composition, isto es, quando le objecto directe es incorporate.
Il ha prefixos e suffixos negative. In le indicativo illos se affixa simultaneemente al verbo.
Le prepositiones se pone sempre post le substantivo, pronomine, infinitivo o participio que illos rege.
Es multo disveloppate le linguage affective. Particulas special exprime le sentimentos e statos de anima con le quales le persona qui parla accompania su proprie elocution: enoio, disgusto, ira, disprecio, affecto, laude, mancantia, dubita, interrogation, certitude, medie certitude, opinion basate super information de un altere persona, etc.
Grande numero de parolas (substantivos, adjectivos, verbos e prepositiones) porta le suffixos mobile t-, s- e r-, a vices un a vices altere. Tal parolas ha un tractamente special, e illos sectiona in duo partes le grammatica tupi.
In principio, on pote dicer que t- se refere a “esser human”, e s- a “cosa”, isto es, toto que non es human: animales, plantas, etc. A substantivos, t- e s- se prefixa in le function de “possessor”; adjectivos e verbos predicative, illos los modifica como attributos; pro verbos transitive (caso rar), illos servi como objecto directe; le prepositiones los rege como illos rege complementos:
| obá “facie” (s.) | tobá “facie (human)” sobá “facie (de cosa)” |
| úna “nigre” (adj.) | túna “(persona) nigre” súna “(cosa) nigre” |
| ára “prender” (v.t.) | tára “prender (persona)” sára “prender (cosa)” |
| esaráîa “oblidar” (v.i.) | tesaráîa “(persona) oblidar” sesaráîa “(cosa) oblidar” |
| asý “sentir dolor” (v.i.) | tasý “(persona) sentir dolor” sasý “(cosa) sentir dolor” |
| upí “secundo” (prep.) | supí “secundo (cosa o alco)” |
Ultra t- e s-, il ha duo prefixos poro- e mba’é, que servi a tote le species de parolas, particularmente a illos que non admitte t- o s-.
Observa tamben que tote le parolas que admitte t- o s- nunquam appare sin alcun prefixo; obá, úna, upí, etc. solo appare in le grammaticas.
Le prefixos t- e s- es substituite per r- in varie casos: ante le possessor (in le genitivo) o possessivo de 1e e 2e personas (s.); post pronomine subjecto del mesme personas (adj.); post objecto directe substantive o pronomine de 1e o 2e personas (v.t.); post substantivo, infinitivo o pronomine del 1e o 2e personas, quando regite per preposition.
Al substantivos, t- e s- (e tamben poro- e mba’é) se prefixa in le function de possessor; le adjectivos e verbos predicative los modifica como attributos; al verbos transitive illos servi como objecto directe; le prepositiones los rege como complementos indirecte.
Non confunder le function de pronomine de classe de t- e s- con le function de pronomines de 3ie persona que ha s- e sporadicamente tamben t-.
Le material sonor de tupi non es tanto characteristic e estranie como uno expectarea in un lingua indigena.
Le mesme vocales, a, e, i, o, u, in su timbre standard. E e o como in espaniol. Il ha a additionar le sono typic y, vocal pro cuje pronunciation concurre le labios in le position de i e le lingua in le position de u: le inverso del u francese. Quando in le mesme parola illo antecede un vocal, pare que uno audi post le y un g, que totevia non totes registra: y(g)ára, y(g)asába, y(g)apéma, y(g)é, y(g)apó.
Tote le vocales pote esser nasal.
Semivocales: î, û, ŷ, que entra in le formation de decenas de diphthongos crescente e decrescente, oral e nasal.
Consonantes: p, b, m; t, d, n; k, g, ng; ñ; h, r, s, x. A iste sonos, adde le occlusion glottal (’). H occurre in duo e tres parolas; ng es le n velar; x ha le sono del ch francese. B e g es fricativas sonor (cf. caber in castiliano), salvo quando precedite de nasales. Le sonores b, d e g pote esser antenasalizate; alora illos se scribe mb, nd e ng. Illos pote, assi, initiar parolas.
Le syllabas es de varie typos [C(onsonante), V(ocal), S(emivocal)]:
| V | CV | VC | CVC | SV | VS | SVC | CSV | CVS | SVS | CSVC | CSVS |
| a | ba | ab | bab | îa | aî | îab | bîa | baî | îaî | bîab | bîaî |
Non es compatibile con le lingua le junction CC.
Le parolas simple es in general oxytone. Le paroxytonas e proparoxytonas es composite de suffixos o particulas. Non se exceptua de iste regula le substantivos, adjectivos e infinitivos terminate in a atone, perque iste a es un morphema nominal.
Es multe vaste le capitulo de metaplasmos. Le plus characteristic de iste phenomenos es lo del nasalization, que assume in tupi proportiones ignorate in altere idiomas.
Si nos volera definir le lingua, intra le classification descriptive de Edward Sapir, nos dicera que tupi es un lingua:
(Edward Sapir es autor de Language, an introduction to the study of speech. New York, 1939.)